آیصراط

سورهٔ الفلق / آیهٔ ۳

وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ

و از شرّ شب، هنگامی که تاریکی‌اش فراگیر می‌شود.

در آیهٔ پیش، پناه‌جویی از شرّ آفریدگانی مطرح شد که می‌توانند منشأ آسیب باشند. اکنون سوره از میان خطرهای گوناگون، توجه را به یکی از موقعیت‌های آشنای زندگی انسان جلب می‌کند: فرارسیدن شب و گسترش تاریکی آن.

واژهٔ «غاسِق» در این آیه به شبِ تاریک اشاره دارد و «وَقَبَ» به معنای درآمدن و نفوذکردن است. پس سخن از زمانی است که شب با تاریکی خود فرا می‌رسد و فضای پیرامون را در بر می‌گیرد. آیه از شرّی پناه می‌خواهد که ممکن است در چنین زمانی رخ دهد.

اما چرا شب به‌طور ویژه نام برده شده است؟ با تاریک‌شدن هوا، دید انسان محدودتر می‌شود و بعضی خطرها آسان‌تر از چشم او پنهان می‌مانند. کسانی که قصد آسیب‌رساندن دارند نیز ممکن است از پوشیدگی تاریکی بهره ببرند. انسان، به‌خصوص هنگامی که در خواب و استراحت است، همیشه به اندازهٔ روز توان مراقبت و واکنش سریع ندارد. ازاین‌رو، شب می‌تواند زمینهٔ وقوع آسیب‌هایی باشد که شناختن یا دفع آن‌ها دشوارتر است.

البته این آیه نمی‌گوید که شب ذاتاً شرّ است. شب نیز بخشی از آفرینش خدا و فرصتی برای آرامش و استراحت انسان است. هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَاوست که شب را برای شما قرار داد تا در آن آرام بگیرید، و روز را روشنایی‌بخش قرار داد. بی‌گمان در این، برای مردمی که گوش فرا می‌دهند نشانه‌هایی است. آنچه موضوع پناه‌جویی قرار می‌گیرد، خطرهایی است که ممکن است با فرارسیدن تاریکی پدید آیند یا در پناه آن پنهان شوند. به همین دلیل، نسبت‌دادن شرّ به شب به معنای بدبودنِ خودِ تاریکی یا هر اتفاقی که در شب رخ می‌دهد نیست.

میان آغاز سوره با «پروردگار سپیده‌دم» و یادکرد تاریکی شب در این آیه، تناسبی روشن دیده می‌شود: انسانی که هنگام فراگیری تاریکی به خدا پناه می‌برد، همان پروردگاری را می‌خواند که سپیده را از دل تاریکی آشکار می‌کند. این پیوند، یادآور آن است که هیچ تاریکی‌ای بیرون از قلمرو قدرت و تدبیر او نیست.

پناه‌جویی در این آیه، دعوت به ترس دائمی از شب یا کنارگذاشتن احتیاط‌های معمول نیست؛ بلکه یادآوری می‌کند که انسان در کنار مراقبت و تدبیر، به حمایت خداوند نیز نیاز دارد. سوره پس از این نمونه، دو خطر دیگر را نام می‌برد که بررسی دقیق آن‌ها در آیات بعد خواهد آمد.