آیصراط

سورهٔ الناس / آیهٔ ۲

مَلِكِ النَّاسِ

فرمانروای مردم.

پس از آنکه خداوند در آیهٔ نخست «پروردگار مردم» معرفی شد، اکنون وصف دیگری از او بیان می‌شود: «مَلِكِ النَّاسِ»؛ فرمانروای مردم. این عبارت ادامهٔ همان سخن آغاز سوره است و دلیل دیگری برای پناه‌جویی به خداوند بیان می‌کند.

واژهٔ «مَلِک» به معنای فرمانروا و صاحب اقتدار است؛ کسی که قدرت فرمان‌دادن و ادارهٔ امور را دارد. این معنا با مالکیت معمولی یکسان نیست؛ ممکن است انسانی مالک چیزی باشد، اما قدرت فرمانروایی نداشته باشد. از سوی دیگر، فرمانروایی انسان‌ها همواره محدود به امکانات، شرایط و قلمرو حکومت آنان است؛ در حالی که فرمانروایی خداوند هیچ محدودیتی ندارد و همهٔ انسان‌ها، حتی قدرتمندترین فرمانروایان، در قلمرو حاکمیت او قرار دارند.

هنگامی که انسان در معرض خطر قرار می‌گیرد، تنها به کسی نیاز ندارد که خیرخواه او باشد؛ پناهگاه باید توانایی حمایت و دفع خطر را نیز داشته باشد. از همین رو، وصف «فرمانروای مردم» جنبهٔ دیگری از پناه‌جویی به خداوند را روشن می‌کند: او تنها پرورش‌دهنده و تدبیرکنندهٔ زندگی انسان نیست، بلکه صاحب قدرت و حاکمیتی است که هیچ‌کس از قلمرو آن بیرون نیست.

این حقیقت در سورهٔ ناس اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خطری که انسان از آن به خدا پناه می‌برد، وسوسه‌ای پنهان است که می‌تواند بر فکر و تصمیم او اثر بگذارد. بسیاری از خطرهای آشکار را می‌توان شناخت و برای مقابله با آن‌ها از امکانات و حمایت دیگران بهره گرفت؛ اما در برابر وسوسه‌های پنهان، انسان گاه حتی متوجه نمی‌شود که چگونه تحت تأثیر قرار گرفته است. پناه‌جویی به فرمانروای حقیقی، یادآوری می‌کند که قدرت الهی به آنچه انسان آشکارا می‌بیند و می‌شناسد محدود نیست.

بنابراین، ذکر «مَلِكِ النَّاسِ» پس از «رَبِّ النَّاسِ» تکرار یک معنا نیست. آیهٔ نخست رابطهٔ سرپرستی و تدبیر الهی را برجسته می‌کند و آیهٔ دوم، قدرت و فرمانروایی او را؛ قدرتی که انسان می‌تواند در برابر خطرهای آشکار و پنهان به آن پناه ببرد.