معرفی سوره
سورهٔ قدر از شبی سخن می‌گوید که با نزول قرآن پیوند خورده و در قرآن برتر از هزار ماه معرفی شده است. این سورهٔ کوتاه، از عظمت آن شب، فرودآمدن فرشتگان و روح و سلامی که تا سپیده‌دم ادامه دارد سخن می‌گوید؛ شبی که در آن، هدایت و رحمت الهی با تدبیر امور جهان پیوند می‌یابد.
نام و معنای سوره
نام مشهور سوره از تعبیر «لَيْلَةِ الْقَدْرِ» گرفته شده است. «قدر» هم با تقدیر و اندازه‌گیری امور ارتباط دارد و هم با ارزش و منزلت. در تفسیر آیات، معنای تقدیر اهمیت ویژه‌ای دارد، هرچند معنای منزلت نیز مورد توجه مفسران بوده است.
فضای نزول
دربارهٔ مکی یا مدنی بودن سوره اختلاف وجود دارد و شواهد تاریخی برای داوری قطعی یکسان نیستند. محور سوره، عظمت نزول قرآن و جایگاه شب قدر است؛ پیامی که به زمان نزول محدود نمی‌شود.
محورهای اصلی
با کنار هم گذاشتن این سوره و آیات مربوط به نزول قرآن در ماه رمضان و شبی مبارک (شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَـٰتٍ مِّنَ ٱلْهُدَىٰ وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن فروفرستاده شد؛ راهنمای مردم و دارای نشانه‌های روشن هدایت و جداکنندهٔ حق از باطل. پس هرکس از شما این ماه را درک کند، آن را روزه بدارد؛ و هرکس بیمار یا در سفر باشد، به شمار آن از روزهای دیگر روزه بگیرد. خدا برای شما آسانی می‌خواهد، نه دشواری؛ تا شمار روزه‌ها را کامل کنید و خدا را برای هدایتی که به شما بخشیده بزرگ بدارید، باشد که سپاس بگزارید.؛ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ ۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَما آن را در شبی پربرکت فروفرستادیم؛ زیرا ما همواره هشداردهنده بوده‌ایم.فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍدر آن شب، هر امر استوار و سنجیده‌ای مشخص می‌شود.)، شب قدر از شب‌های رمضان شناخته می‌شود. در تفسیر مشهور، این شب هر سال تکرار می‌شود و با تقدیر امور سال پیش رو پیوند دارد. چگونگی نزول قرآن، هویت روح و معنای تقدیر در تفسیر آیات جداگانه بررسی شده‌اند.
شب قدر در روایات
در روایتی که المیزان از تفسیر برهان نقل می‌کند، از پیامبر دربارهٔ پایان‌یافتن شب قدر پس از دوران پیامبران پرسیده می‌شود و پاسخ منقول بر ادامهٔ آن تا قیامت دلالت دارد. در روایات شیعی، جست‌وجوی شب قدر در شب‌های ۱۹، ۲۱ و ۲۳ رمضان سفارش شده و در برخی گزارش‌ها بر شب ۲۳ تأکید بیشتری است. در احادیث اهل سنت نیز بر جست‌وجوی آن در دههٔ پایانی رمضان، به‌ویژه شب‌های فرد، تأکید شده است. خودِ قرآن تاریخ دقیق این شب را تعیین نکرده و دربارهٔ اعتبار و دلالت هر گزارش باید جداگانه داوری کرد.
ساختار و راهنمای مطالعه
سوره با خبر نزول قرآن آغاز می‌شود، با پرسشی تأکیدی و بیان برتری شب قدر ادامه می‌یابد، از فرودآمدن فرشتگان و روح سخن می‌گوید و با «سلام» تا سپیده‌دم پایان می‌گیرد. شرح این مفاهیم و اختلاف دیدگاه‌ها را می‌توان در تفسیر هر آیه دنبال کرد.
منابع عمومی
- المیزان — سید محمدحسین طباطبایی، تفسیر سورهٔ قدر و بحث روایی.
- مجمع‌البیان — فضل بن حسن طبرسی، تفسیر سورهٔ قدر.
- التبیان — شیخ طوسی، تفسیر سورهٔ قدر.
- جامع‌البیان — محمد بن جریر طبری، تفسیر سورهٔ قدر.
- التحریر و التنویر — محمد طاهر ابن‌عاشور، مقدمه و تفسیر سورهٔ قدر.
- صحیح بخاری — کتاب فضیلت شب قدر، روایات جست‌وجوی شب قدر.
- صحیح مسلم — کتاب روزه، روایات زمان شب قدر.