خداوند در آیهٔ پیشین، خود را پروردگار جهانیان معرفی کرد. اکنون بار دیگر از دو صفت «رحمان» و «رحیم» سخن می‌گوید؛ همان دو صفتی که در آغاز سوره نیز آمده بودند.
این دو نام در بسمله، آغازگر سخن ما با خدا بودند؛ اما اینجا، پس از ستایش او و یادکرد ربوبیتش، معنای دیگری را برجسته می‌کنند: پروردگاریِ خداوند با رحمت همراه است.
قدرت و مالکیت، به‌تنهایی نشانهٔ مهربانی نیستند. در زندگی انسان‌ها، چه‌بسا کسانی که قدرتی در اختیار دارند، اما آن را با خودخواهی و ستم به کار می‌برند. ازاین‌رو، دانستن اینکه خداوند پروردگار جهان است، هنوز همهٔ آنچه را باید دربارهٔ او بشناسیم بیان نمی‌کند.
آیهٔ سوم، وصف دیگری بر این شناخت می‌افزاید: پروردگار جهانیان، رحمان و رحیم است.
او نه‌تنها آفریننده و تدبیرکنندهٔ جهان، بلکه سرچشمهٔ رحمت و نیکی برای آفریدگان نیز هست.
رحمتی فراگیر و پایدار
«رحمان» و «رحیم» هر دو از رحمت حکایت می‌کنند، اما در کنار یکدیگر، جنبه‌های گوناگونی از رحمت الهی را به یاد می‌آورند.
«رحمان» بر فراوانی و گستردگی رحمت تأکید دارد. زندگی، روزی، توانایی و امکاناتی که موجودات برای ادامهٔ هستی خود از آنها بهره می‌برند، جلوه‌هایی از این رحمت گسترده‌اند.
قرآن می‌فرماید: «وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ»؛ رحمت من همه‌چیز را فرا گرفته است وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَو برای ما در این دنیا و در آخرت نیکی مقرر کن؛ ما به سوی تو بازگشته‌ایم. فرمود: عذابم را به هر که بخواهم می‌رسانم و رحمتم همه‌چیز را فرا گرفته است؛ پس آن رحمت را برای کسانی مقرر می‌کنم که پرهیزگاری می‌کنند، زکات می‌دهند و به آیات ما ایمان دارند..
این رحمت تنها به انسان‌های مؤمن اختصاص ندارد. مؤمن و غیرمؤمن، هر دو از بسیاری از نعمت‌های آفرینش برخوردارند.
«رحیم» در کنار «رحمان»، پایداری و استمرار رحمت را نیز به یاد می‌آورد. قرآن از رحمتی ویژه نسبت به مؤمنان سخن می‌گوید؛ رحمتی که در هدایت و فرجام نیک آنان جلوه می‌کند هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًااوست که بر شما درود و رحمت می‌فرستد و فرشتگانش نیز برای شما دعا می‌کنند، تا شما را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آورد؛ و به مؤمنان مهربان است..
بااین‌حال، نباید تصور کنیم که واژهٔ «رحیم» در همهٔ کاربردهای قرآنی، تنها به رحمتی مخصوص مؤمنان اشاره دارد. قرآن خداوند را نسبت به «مردم» نیز رئوف و رحیم معرفی می‌کند وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌو بدین‌سان شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد. قبله‌ای را که پیش‌تر رو به آن بودی، قرار ندادیم مگر برای اینکه پیرو پیامبر را از کسی که بازمی‌گردد مشخص کنیم. این تغییر جز بر کسانی که خدا هدایت کرده دشوار بود؛ و خدا ایمان شما را تباه نمی‌کند، زیرا خدا نسبت به مردم بسیار دلسوز و مهربان است..
این دو نام را نباید چنان از هم جدا کرد که گویی به دو رحمت کاملاً بی‌ارتباط اشاره دارند. هر دو، وصف خدای یگانه‌اند و در کنار یکدیگر، گستردگی، فراوانی و پایداری رحمت او را برجسته می‌سازند.
رحمت، فراتر از بخشیدن نعمت
رحمت خداوند را نباید تنها در نعمت‌های مادی جست‌وجو کرد.
در آغاز سورهٔ رحمان، خداوند با همین نام معرفی می‌شود و بلافاصله سخن از آموزش قرآن، آفرینش انسان و آموختن بیان به اوست الرَّحْمَٰنُخدای رحمت‌گستر.عَلَّمَ الْقُرْآنَقرآن را آموزش داد.خَلَقَ الْإِنْسَانَانسان را آفرید.عَلَّمَهُ الْبَيَانَبه او بیان را آموخت..
این آیات یادآور می‌شوند که هدایت و آموزش نیز، در کنار آفرینش و نعمت‌های زندگی، از جلوه‌های رحمت الهی‌اند.
خداوند نه‌تنها امکان زندگی را به انسان بخشیده، بلکه راه شناخت، انتخاب و هدایت را نیز در برابر او گشوده است.
رحمت الهی تنها برآوردن نیازهای امروز ما نیست؛ راهنمایی به سوی خیر و سعادتی است که چه‌بسا هنوز ارزش آن را به‌درستی نشناخته‌ایم.
البته ایمان به رحمت خدا به این معنا نیست که بتوانیم حکمت هر رنج و دشواری را با اطمینان توضیح دهیم. محدودیت شناخت ما همچنان باقی است و امید به رحمت الهی نباید از همدلی با رنج‌دیدگان یا تلاش برای برطرف‌کردن ستم و سختی بکاهد.
امیدی که با مسئولیت همراه است
در ادامهٔ سوره، پس از یادکرد رحمت خداوند، از مالکیت او بر روز جزا سخن گفته می‌شود.
این ترتیب، ما را به شناختی متعادل‌تر از پروردگار فرا می‌خواند. او رحمان و رحیم است و درعین‌حال، روز حساب و جزا نیز به فرمان اوست.
رحمت الهی سرچشمهٔ امید است، اما امید به معنای بی‌اهمیت‌شدن انتخاب‌ها و رفتارهای انسان نیست.
قرآن حتی کسانی را که در حق خود زیاده‌روی کرده‌اند، از ناامیدی نسبت به رحمت خدا بازمی‌دارد قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُبگو: ای بندگان من که بر خویشتن زیاده‌روی کرده‌اید، از رحمت خدا نومید نشوید؛ خدا همهٔ گناهان را می‌آمرزد. اوست آمرزندهٔ مهربان.. بااین‌حال، در آیهٔ بعد آنان را به بازگشت و تسلیم در برابر پروردگار فرا می‌خواند وَأَنِيبُوا إِلَىٰ رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَو به سوی پروردگارتان بازگردید و در برابر او تسلیم شوید، پیش از آنکه عذاب به سراغتان آید و دیگر یاری نشوید..
پس رحمت الهی راه بازگشت را می‌گشاید، نه اینکه مسئولیت انسان را از میان بردارد.
شناخت رحمت خداوند می‌تواند ما را از ناامیدی دور کند، به اصلاح رفتارمان امیدوار سازد و در دشواری‌های زندگی، نیرویی برای ادامهٔ راه درست به ما ببخشد.
از شناخت رحمت تا بندگی آگاهانه
اکنون پیوند این آیات روشن‌تر می‌شود.
نخست خدا را ستودیم. سپس او را پروردگار جهانیان شناختیم. اکنون درمی‌یابیم که آن پروردگار، رحمان و رحیم است.
این شناخت، زمینهٔ تازه‌ای برای بندگی فراهم می‌کند.
انسانی که تنها از عظمت و قدرت خدا آگاه باشد، ممکن است رابطه‌اش با او بیشتر بر ترس استوار شود؛ اما هنگامی که رحمت او را نیز بشناسد، امید و اعتماد در این رابطه جایگاهی عمیق‌تر پیدا می‌کنند.
اندکی بعد خواهیم گفت: «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.»
این سخن در برابر پروردگاری بر زبان می‌آید که پیش‌تر با رحمتش شناخته شده است.
از این منظر، یادکرد دوبارهٔ «رحمان و رحیم» تنها تکرار دو نام آشنا نیست؛ به ما کمک می‌کند پروردگار جهانیان را در پرتو رحمت او نیز بشناسیم و با امید و اعتماد بیشتری به سویش روی آوریم.
بندگی آگاهانه تنها از شناخت قدرت خدا سرچشمه نمی‌گیرد؛ شناخت رحمت او نیز دل را برای عبادت، اعتماد و بازگشت به سوی پروردگار آماده می‌سازد.
پروردگاری که رحمتش بی‌کران است
خداوند در آیهٔ پیشین، خود را پروردگار جهانیان معرفی کرد. اکنون بار دیگر از دو صفت «رحمان» و «رحیم» سخن می‌گوید؛ همان دو صفتی که در آغاز سوره نیز آمده بودند.
این دو نام در بسمله، آغازگر سخن ما با خدا بودند؛ اما اینجا، پس از ستایش او و یادکرد ربوبیتش، معنای دیگری را برجسته می‌کنند: پروردگاریِ خداوند با رحمت همراه است.
قدرت و مالکیت، به‌تنهایی نشانهٔ مهربانی نیستند. در زندگی انسان‌ها، چه‌بسا کسانی که قدرتی در اختیار دارند، اما آن را با خودخواهی و ستم به کار می‌برند. ازاین‌رو، دانستن اینکه خداوند پروردگار جهان است، هنوز همهٔ آنچه را باید دربارهٔ او بشناسیم بیان نمی‌کند.
آیهٔ سوم، وصف دیگری بر این شناخت می‌افزاید: پروردگار جهانیان، رحمان و رحیم است.
او نه‌تنها آفریننده و تدبیرکنندهٔ جهان، بلکه سرچشمهٔ رحمت و نیکی برای آفریدگان نیز هست.
رحمتی فراگیر و پایدار
«رحمان» و «رحیم» هر دو از رحمت حکایت می‌کنند، اما در کنار یکدیگر، جنبه‌های گوناگونی از رحمت الهی را به یاد می‌آورند.
«رحمان» بر فراوانی و گستردگی رحمت تأکید دارد. زندگی، روزی، توانایی و امکاناتی که موجودات برای ادامهٔ هستی خود از آنها بهره می‌برند، جلوه‌هایی از این رحمت گسترده‌اند.
قرآن می‌فرماید: «وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ»؛ رحمت من همه‌چیز را فرا گرفته است وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَو برای ما در این دنیا و در آخرت نیکی مقرر کن؛ ما به سوی تو بازگشته‌ایم. فرمود: عذابم را به هر که بخواهم می‌رسانم و رحمتم همه‌چیز را فرا گرفته است؛ پس آن رحمت را برای کسانی مقرر می‌کنم که پرهیزگاری می‌کنند، زکات می‌دهند و به آیات ما ایمان دارند..
این رحمت تنها به انسان‌های مؤمن اختصاص ندارد. مؤمن و غیرمؤمن، هر دو از بسیاری از نعمت‌های آفرینش برخوردارند.
«رحیم» در کنار «رحمان»، پایداری و استمرار رحمت را نیز به یاد می‌آورد. قرآن از رحمتی ویژه نسبت به مؤمنان سخن می‌گوید؛ رحمتی که در هدایت و فرجام نیک آنان جلوه می‌کند هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًااوست که بر شما درود و رحمت می‌فرستد و فرشتگانش نیز برای شما دعا می‌کنند، تا شما را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آورد؛ و به مؤمنان مهربان است..
بااین‌حال، نباید تصور کنیم که واژهٔ «رحیم» در همهٔ کاربردهای قرآنی، تنها به رحمتی مخصوص مؤمنان اشاره دارد. قرآن خداوند را نسبت به «مردم» نیز رئوف و رحیم معرفی می‌کند وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌو بدین‌سان شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد. قبله‌ای را که پیش‌تر رو به آن بودی، قرار ندادیم مگر برای اینکه پیرو پیامبر را از کسی که بازمی‌گردد مشخص کنیم. این تغییر جز بر کسانی که خدا هدایت کرده دشوار بود؛ و خدا ایمان شما را تباه نمی‌کند، زیرا خدا نسبت به مردم بسیار دلسوز و مهربان است..
این دو نام را نباید چنان از هم جدا کرد که گویی به دو رحمت کاملاً بی‌ارتباط اشاره دارند. هر دو، وصف خدای یگانه‌اند و در کنار یکدیگر، گستردگی، فراوانی و پایداری رحمت او را برجسته می‌سازند.
رحمت، فراتر از بخشیدن نعمت
رحمت خداوند را نباید تنها در نعمت‌های مادی جست‌وجو کرد.
در آغاز سورهٔ رحمان، خداوند با همین نام معرفی می‌شود و بلافاصله سخن از آموزش قرآن، آفرینش انسان و آموختن بیان به اوست الرَّحْمَٰنُخدای رحمت‌گستر.عَلَّمَ الْقُرْآنَقرآن را آموزش داد.خَلَقَ الْإِنْسَانَانسان را آفرید.عَلَّمَهُ الْبَيَانَبه او بیان را آموخت..
این آیات یادآور می‌شوند که هدایت و آموزش نیز، در کنار آفرینش و نعمت‌های زندگی، از جلوه‌های رحمت الهی‌اند.
خداوند نه‌تنها امکان زندگی را به انسان بخشیده، بلکه راه شناخت، انتخاب و هدایت را نیز در برابر او گشوده است.
رحمت الهی تنها برآوردن نیازهای امروز ما نیست؛ راهنمایی به سوی خیر و سعادتی است که چه‌بسا هنوز ارزش آن را به‌درستی نشناخته‌ایم.
البته ایمان به رحمت خدا به این معنا نیست که بتوانیم حکمت هر رنج و دشواری را با اطمینان توضیح دهیم. محدودیت شناخت ما همچنان باقی است و امید به رحمت الهی نباید از همدلی با رنج‌دیدگان یا تلاش برای برطرف‌کردن ستم و سختی بکاهد.
امیدی که با مسئولیت همراه است
در ادامهٔ سوره، پس از یادکرد رحمت خداوند، از مالکیت او بر روز جزا سخن گفته می‌شود.
این ترتیب، ما را به شناختی متعادل‌تر از پروردگار فرا می‌خواند. او رحمان و رحیم است و درعین‌حال، روز حساب و جزا نیز به فرمان اوست.
رحمت الهی سرچشمهٔ امید است، اما امید به معنای بی‌اهمیت‌شدن انتخاب‌ها و رفتارهای انسان نیست.
قرآن حتی کسانی را که در حق خود زیاده‌روی کرده‌اند، از ناامیدی نسبت به رحمت خدا بازمی‌دارد قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُبگو: ای بندگان من که بر خویشتن زیاده‌روی کرده‌اید، از رحمت خدا نومید نشوید؛ خدا همهٔ گناهان را می‌آمرزد. اوست آمرزندهٔ مهربان.. بااین‌حال، در آیهٔ بعد آنان را به بازگشت و تسلیم در برابر پروردگار فرا می‌خواند وَأَنِيبُوا إِلَىٰ رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَو به سوی پروردگارتان بازگردید و در برابر او تسلیم شوید، پیش از آنکه عذاب به سراغتان آید و دیگر یاری نشوید..
پس رحمت الهی راه بازگشت را می‌گشاید، نه اینکه مسئولیت انسان را از میان بردارد.
شناخت رحمت خداوند می‌تواند ما را از ناامیدی دور کند، به اصلاح رفتارمان امیدوار سازد و در دشواری‌های زندگی، نیرویی برای ادامهٔ راه درست به ما ببخشد.
از شناخت رحمت تا بندگی آگاهانه
اکنون پیوند این آیات روشن‌تر می‌شود.
نخست خدا را ستودیم. سپس او را پروردگار جهانیان شناختیم. اکنون درمی‌یابیم که آن پروردگار، رحمان و رحیم است.
این شناخت، زمینهٔ تازه‌ای برای بندگی فراهم می‌کند.
انسانی که تنها از عظمت و قدرت خدا آگاه باشد، ممکن است رابطه‌اش با او بیشتر بر ترس استوار شود؛ اما هنگامی که رحمت او را نیز بشناسد، امید و اعتماد در این رابطه جایگاهی عمیق‌تر پیدا می‌کنند.
اندکی بعد خواهیم گفت: «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.»
این سخن در برابر پروردگاری بر زبان می‌آید که پیش‌تر با رحمتش شناخته شده است.
از این منظر، یادکرد دوبارهٔ «رحمان و رحیم» تنها تکرار دو نام آشنا نیست؛ به ما کمک می‌کند پروردگار جهانیان را در پرتو رحمت او نیز بشناسیم و با امید و اعتماد بیشتری به سویش روی آوریم.
بندگی آگاهانه تنها از شناخت قدرت خدا سرچشمه نمی‌گیرد؛ شناخت رحمت او نیز دل را برای عبادت، اعتماد و بازگشت به سوی پروردگار آماده می‌سازد.