سورهٔ الفلق / تفسیر آیهٔ ۴

پس از پناه‌جویی از شرّ موجودات زیان‌رسان و خطرهای شب، اکنون سوره از شرّ کسانی سخن می‌گوید که به افسونگری روی می‌آورند: «دمندگان در گره‌ها». این تعبیر به شیوه‌ای شناخته‌شده از کارهای جادوگرانه اشاره دارد؛ افسونگران گره‌هایی بر نخ یا ریسمان می‌زدند و هنگام خواندن افسون بر آن‌ها می‌دمیدند.

«نَفّاثات» از ریشهٔ «نَفْث» است؛ دمیدنی آرام که با «فوت‌کردن» معمولی یا تف‌کردن یکسان نیست. «عُقَد» نیز جمع «عُقده»، به معنای گره‌هاست. در تعبیر آیه، خودِ گره‌زدن یا دمیدنِ عادی نکوهش نشده، بلکه سخن از عملی است که برای افسونگری و آسیب‌رساندن به دیگران انجام می‌شود.

در زبان عربی، «نفّاثات» به صورت جمع مؤنث آمده و بسیاری از مفسران آن را به زنانی مربوط دانسته‌اند که به چنین کارهایی می‌پرداختند. بااین‌حال، مقصود آیه نکوهش زنان به‌عنوان یک گروه نیست. آنچه انسان از شرّش به خدا پناه می‌برد، رفتار زیان‌بار و قصد آسیب‌رسانی است؛ رفتاری که به جنسیت خاصی محدود نمی‌شود.

در فهم این آیه باید میان چند مسئله تفاوت گذاشت. قرآن از افسونگری و شرّ آن سخن می‌گوید، اما در این عبارت کوتاه، روش کار یا میزان تأثیر هر عملِ منسوب به جادو را توضیح نمی‌دهد. دربارهٔ چگونگی و حدود آثار سحر نیز در سنت تفسیری بحث‌هایی وجود دارد. پس نه باید این آیه را بی‌دلیل به نفی همهٔ گزارش‌های مربوط به سحر محدود کرد و نه باید هر بیماری، گرفتاری یا ناکامی را به افسونگری نسبت داد.

معنای عملی پناه‌جویی آن است که انسان در برابر بدخواهی‌ها و آسیب‌هایی که ممکن است منشأ آشکار یا پنهان داشته باشند، به خدا روی کند؛ در عین حال، از عقل، مراقبت و راه‌های درستِ مقابله با خطر غافل نماند. بدگمانی به دیگران یا متهم‌کردن کسی به جادوگری، بدون دلیل معتبر، خود می‌تواند سرچشمهٔ ستم و آسیب باشد.

این آیه در پی آیهٔ پیشین قرار گرفته که از تاریکی شب سخن می‌گفت. هر دو آیه توجه را به خطرهایی جلب می‌کنند که شناختن یا پیشگیری از آن‌ها برای انسان آسان نیست. پس از آن، سوره به سرچشمهٔ دیگری از بدخواهی می‌پردازد که از درون انسان آغاز می‌شود: حسد.