سورهٔ الفلق / تفسیر آیهٔ ۵

وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ

و از شرّ حسود، هنگامی که حسد می‌ورزد.

سورهٔ فلق با پناه‌جویی از شرّ حسود پایان می‌یابد. پس از خطرهای فراگیر، تاریکی شب و افسونگری، این بار سخن از آسیبی است که سرچشمهٔ آن می‌تواند احساسی در درون انسان باشد؛ احساسی که اگر بر رفتار او چیره شود، آرامش و امنیت دیگران را تهدید می‌کند.

«حسد» تنها دیدن نعمت دیگران یا آرزوی داشتن چیزی مانند آن نیست. حسد هنگامی شکل می‌گیرد که انسان از برخورداری دیگری ناخشنود می‌شود و آرزو می‌کند آن نعمت از او گرفته شود؛ خواه خود به آن دست یابد یا نه. این حالت با «غبطه» تفاوت دارد: کسی که غبطه می‌خورد، می‌خواهد خود نیز به دانش، موفقیت یا نعمتی مانند دیگری برسد، بی‌آنکه زوال آن را برای صاحبش بخواهد.

اما چرا آیه می‌گوید «حسود، هنگامی که حسد می‌ورزد»؟ این قید توجه را به زمانی جلب می‌کند که حسد در وجود شخص شدت می‌یابد و آثارش آشکار می‌شود. حسادت ممکن است از رنجش درونی به بدگویی، تهمت، کارشکنی، تخریب آبرو یا کوشش برای از میان بردنِ نعمت دیگری بینجامد. خطرِ مورد توجه آیه، به‌ویژه هنگامی روشن می‌شود که شخص حسود به احساس خود میدان می‌دهد و آن را به گفتار یا رفتار زیان‌بار تبدیل می‌کند.

از این سخن نباید نتیجه گرفت که داشتن یک احساس ناخوشایند، به‌خودی‌خود نشان‌دهندهٔ آن است که شخص حتماً به دیگری آسیب خواهد رساند. انسان می‌تواند حسادت را در خود بشناسد، در برابر آن مقاومت کند و نگذارد به ستم تبدیل شود. همچنین صرفِ موفقیت یا محبوبیت یک فرد، دلیلی بر این نیست که هر مشکلی برای او پیش آمد از حسادت دیگران بوده است. آیه به پناه‌جویی از شرّ دعوت می‌کند، نه به بدگمانی و متهم‌کردن اطرافیان.

این آیه در کنار آموزش پناه‌بردن به خدا، فرصتی برای نگریستن به درون خود انسان نیز فراهم می‌کند: آیا از نعمت دیگران خوشحال می‌شویم، یا کامیابی آنان برایمان رنج‌آور است؟ انسان همان‌قدر که می‌خواهد از بدخواهی دیگران محفوظ بماند، باید مراقب باشد حسد در دل خودش به دشمنی و زیان‌رسانی تبدیل نشود. آرزوی پیشرفت، هنگامی سازنده است که با خیرخواهی و احترام به حق دیگران همراه باشد.

سوره با این هشدار به پایان می‌رسد. در آغاز، انسان به «پروردگار سپیده‌دم» پناه می‌بُرد؛ سپس از خطرهایی سخن گفته شد که بعضی از بیرون به او نزدیک می‌شوند و بعضی از نیت و رفتار انسان‌ها سرچشمه می‌گیرند. پایان سوره یادآور می‌شود که پناه‌جویی تنها درخواست رهایی از شرّ دیگران نیست؛ فرصتی است برای آنکه خود نیز سرچشمهٔ شرّ برای دیگران نباشیم.